«Ποιος θα κρίνει τους κριτές;» είναι ένας άλλος τρόπος για να αναρωτηθείς «Ποιος θα φυλάξει τους φύλακες;» Το δεύτερο είναι ένας προβληματισμός που μας έχει απασχολήσει από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, καθώς όλοι συμφωνούμε πως όσοι μας «φυλάσσουν» από κάτι, δεν πρέπει να κάνουν κατάχρηση της εξουσίας που τους δίνεται, αλλά να την χρησιμοποιούν με σύνεση, κατανόηση και διάκριση προς όφελος του ανθρώπου.
Το δικό μας ερώτημα δεν αφορά την βιβλιοκριτική που γίνεται σε ακαδημαϊκό επίπεδο, αλλά εκείνη που αφορά το αναγνωστικό κοινό που επιθυμεί να αγοράσει ένα καινούριο βιβλίο. Για τον/την αναγνώστη/στρια που αναζητάει έγκυρη πληροφόρηση στις έντυπες αλλά και στις διαδικτυακές βιβλιοκριτικές, υπάρχουν κάποια πράγματα που θα πρέπει να λάβει υπόψιν του.
Κοινωνικά δίκτυα ή σύγχρονα διαδικτυακά καφενεία
Στην εποχή της κοινωνικής δικτύωσης, όλοι έχουμε μια μικρή εξουσία στα χέρια μας. Η φωνή μας καταγράφεται ως ισάξια με τις φωνές των άλλων. Όλη έχουν μια άποψη κι όλοι έχουν την δυνατότητα να την εκφράσουν σε ένα πλατύ κοινό. Κάποιες περιέχουν χρήσιμες πληροφορίες, καλή γνώση ενός αντικειμένου, μεγάλες αλήθειες και κάποιες άλλες ημιμάθεια, κακεντρέχεια, σκοπιμότητες. Η διάκριση κάποιες φορές είναι εύκολη, κάποιες φορές πάλι όχι.
Στα κοινωνικά δίκτυα που λειτουργούν ως σύγχρονα διαδικτυακά καφενεία, όλοι μπορούν να μπουν, να πουν την γνώμη τους επί παντός επιστητού και πολύ συχνά μαλώνουν για αυτή ακόμη και με αγνώστους, δημιουργώντας ένα σύγχρονο βασίλειο υπέρ- και παρά- πληροφόρησης.
Βιβλιοκριτική
Οι κριτικές βιβλίων δεν είναι για να μας πληροφορήσουν για το περιεχόμενο ενός βιβλίου σε μια μορφή περίληψης, όπως συχνά συναντάμε. Κάτι τέτοιο βρίσκουμε στο οπισθόφυλλο. Κυρίως οι βιβλιοκριτικές μας δίνουν όλες εκείνες τις πληροφορίες που χρειαζόμαστε για να σχηματίσουμε μια καλύτερη εικόνα και να αποφασίσουμε εάν μας ταιριάζει ή όχι ένα βιβλίο. Η βιβλιοκριτική σήμερα γράφεται από επαγγελματίες βιβλιοκριτικούς, που πολλές φορές φέρουν και την ιδιότητα του/της δημοσιογράφου, από άλλους/ες συγγραφείς που θέλουν να εκφέρουν την γνώμη τους κι από ερασιτέχνες αναγνώστες/στριες.
Φυσικά, όπως σε κάθε χώρο υπάρχουν κι εδώ οι επαγγελματίες και οι ερασιτέχνες και που η ποιότητα και η αξιοπιστία της δουλειάς τους, δεν εξαρτάται από την κατηγορία στην οποία ανήκουν, αλλά από την ουσία και το περιεχόμενο της κριτικής, τα κριτήρια, την αντικειμενικότητα, την εμπειρία και την γνώση στον χώρο του βιβλίου.
«Μην κρίνεις για να μην κριθείς» ή έχεις ήδη κριθεί κάθε φορά που ζητούν την γνώμη σου
Όπως κρίνονται τα βιβλία και οι συγγραφείς τους, κρίνονται και οι κριτικοί τους. Όπως επιλέγουμε αγαπημένους/ες συγγραφείς, επιλέγουμε εκείνους στους οποίους απευθυνόμαστε για μια αξιόπιστη γνώμη. Σκεφτείτε πως πριν κάποιος μας ζητήσει την δική μας γνώμη για ένα βιβλίο που διαβάσαμε, έχουμε ήδη κριθεί από αυτόν ως κατάλληλοι/ες για να τον συμβουλεύσουμε. Αλλιώς δεν θα ενδιαφερόταν για την γνώμη μας. Κι εμείς δεν θα ρωτούσαμε οποιονδήποτε για ένα καλό βιβλίο, παρά μόνο εκείνους/ες που έχουν κοινά ενδιαφέροντα με εμάς κι εμείς έχουμε εμπιστοσύνη στην γνώμη και την κρίση τους.
Ένας/μια καλός/η κριτικός ή ένας σκεπτόμενος άνθρωπος με αξίες
Για να βοηθηθούμε από μια κριτική πρέπει να είναι αντικειμενική. Χρειάζεται και να προέρχεται από έναν άνθρωπο με παιδεία κι όχι απλά από κάποιον με πτυχία, αναγνωρισιμότητα, διακρίσεις ή πλούσια δραστηριότητά στα κοινωνικά δίκτυα. Χρειάζεται να έχει καλή αντίληψη και να μπορεί να διαβάζει ανάμεσα στις γραμμές για να κατανοήσει το περιεχόμενο του βιβλίου για το οποίο εκφέρει γνώμη. Χρειάζεται να έχει αγάπη και σεβασμό για το έργο, τον/την δημιουργό, τον άνθρωπο, και φυσικά να είναι σε συνεχή αναζήτηση της αλήθειας και των ανθρώπινων αξιών.
Επαγγελματίες Βιβλιοκριτικοί
Τα παλαιότερα χρόνια ήταν ευκολότερο να διακρίνουμε τους επαγγελματίες, καθώς αρθρογραφούσαν σε εφημερίδες και περιοδικά. Σήμερα, παντού βρίσκουμε κριτές βιβλίων, επαγγελματίες και ερασιτέχνες, που καμιά φορά ακόμη κι εντελώς αυθαίρετα αυτοπροσδιορίζονται ως βιβλιοκριτικοί. Άνθρωποι που ανεβάζουν τις απόψεις τους για ένα βιβλίο σε ιστολόγια, σε δημοσιογραφικές και ενημερωτικές ιστοσελίδες και στα κοινωνικά δίκτυα.
Είναι λογικό να σκεφτούμε πως όσοι επαγγέλλονται βιβλιοκριτικοί, έχουν μια κατάρτιση στην λογοτεχνία, γνώσεις και εμπειρία. Γνωρίζουν καλύτερα τι κάνει ένα βιβλίο αξιόλογο και τι είναι αυτό που ενδιαφέρει το αναγνωστικό κοινό και φροντίζουν για την ενημέρωσή του. Συχνά διαβάζουμε κριτικές βιβλίων που απευθύνονται μόνο σε μια μικρή ομάδα ανθρώπων και που το πλατύ κοινό δυσκολεύεται καμιά φορά να κατανοήσει. Μην ρωτήσετε γιατί το κάνουν αυτό, ίσως γιατί θέλουν να νιώθουν ότι ανήκουν σε μια ανώτερη κατηγορία αναγνωστών/στριών.
Σε όποια κατηγορία και να ανήκει, η κριτική που κάνουν στα βιβλία αποτελεί μέρος της ταυτότητάς τους. Θα κριθούν και οι ίδιοι/ες από αυτή. Δεν μπορούν να γράφουν θετικά σχόλια, μόνο και μόνο γιατί ένας/μια συγγραφέας είναι καταξιωμένος/η ή κάποιοι επιφανείς και δημοφιλείς στον χώρο έχουν αναγνωρίσει ένα βιβλίο ως καλό. Κάθε βιβλίο κρίνεται μόνο από το περιεχόμενό του και κάθε κριτική ανάγνωση είναι ένα καινούριο και μοναδικό ταξίδι. Από την άλλη, δεν μπορούν να γράφουν αρνητικά σχόλια, μόνο και μόνο για να δείξουν ότι είναι εκλεκτικοί ή πως εκείνοι είναι τόσο ικανοί/ες που το ίδιο βιβλίο θα το είχαν γράψει καλύτερα. Οφείλουν απλά να είναι ειλικρινείς με εκείνους/ες που τους διαβάζουν, αλλά κυρίως με τους εαυτούς τους.
Δυστυχώς, δεν είναι πάντα έτσι. Σήμερα γνωρίζουμε ότι εργάζονται ως επαγγελματίες κριτικοί και κάποιοι/ες που διατηρούν συνεργασίες με εκδοτικούς οίκους και συγγραφείς, αναλαμβάνουν την προώθηση ενός βιβλίου ή συγγραφέα και που έχουν ως προσόντα για την ανέλιξη τους στον χώρο, την πειθώ της γραφής τους, την παρουσία τους σε παρουσιάσεις ως εισηγητές/τριες και την συμμετοχή τους στα κοινωνικά δίκτυα.
Βιβλιοκριτική σε ηλεκτρονικά βιβλιοπωλεία και βιβλιοφιλικές πλατφόρμες
Καθαρά ερασιτεχνική κριτική βρίσκουμε σε ηλεκτρονικά βιβλιοπωλεία, σε βιβλιοφιλικές πλατφόρμες και ιστολόγια. Συχνά στην σελίδα πώλησης ενός βιβλίου, το ηλεκτρονικό κατάστημα δίνει το βήμα στους/στις αναγνώστες/τριες να γράψουν την άποψή τους. Το βιβλιοπωλείο μπορεί να δώσει το δικαίωμα σχολιασμού σε εγγεγραμμένους/ες πελάτες/ισσες που είτε έχουν αγοράσει το συγκεκριμένο βιβλίο, είτε ακόμη και σε όλα τα βιβλία, αυτά δηλαδή όπου δεν επιβεβαιωνεται η αγορά τους. Βαθμολογούνται με πολλά ή λίγα αστέρια, γράφονται μεγάλα λόγια, επαναλαμβάνονται τσιτάτα (όπως διαβάζεται απνευστί κ.α.), εκφράζονται με απλά λόγια, άλλοτε γεμάτα ενθουσιασμό, άλλοτε γεμάτα απογοήτευση και τον τελευταίο καιρό δυστυχώς, συναντούμε ακόμη και προσπάθειες δολοφονίας χαρακτήρων των συγγραφέων.
Στην αρχή είναι εύκολο να παρασυρθούμε και να θεωρήσουμε πως όλα αυτά χαρακτηρίζουν μονάχα το βιβλίο. Περισσότερο χαρακτηρίζουν τους/τις σχολιαστές/στριες. Θα δούμε μέσα σε αυτά τα σχόλια, πολλά περισσότερα από μια απλή κριτική. Θα δούμε τις προσδοκίες που είχαν από το βιβλίο όταν το αγόρασαν, την σχέση τους με αυτό, εάν δηλαδή είναι θαυμαστές/στριες του είδους ή της συγκεκριμένης πένας, πολλές φορές και τον θαυμασμό τους για τους/τις συγγραφείς ως μια ιδιαίτερης κάστας ανθρώπων και μιας προσπάθειας να κερδίσουν την εύνοια τους. Δυστυχώς καμιά φορά ακόμη και κακεντρεχείς σχολιαστές/στριες που δεν μπορούν να κρύψουν τον φθόνο τους.
Πραγματικά, δεν γνωρίζουμε ποιοι/ες βρίσκονται πίσω από αυτά τα σχόλια. Το σίγουρο είναι ότι είναι φωνές, απλές φωνές ανθρώπων με διαφορετικά κριτήρια, πάθη και καμιά φορά σκοπιμότητες. Μας βοηθούν να διαμορφώσουμε άποψη, αλλά λογικό είναι συχνά να μας αποπροσανατολίσουν. Μαθαίνουμε να μην ακούμε αυτές τις φωνές ή να μην τους δίνουμε μεγάλη αξία, όταν ένα βιβλίο που αγαπήσαμε έχει μαζέψει αρνητικές κριτικές ή όταν συμβεί το αντίθετο. Δηλαδή, να διαβάζουμε θετικά σχόλια για ένα βιβλίο, που εμείς δεν βρήκαμε ιδιαίτερα καλό.
Αυτές οι αντιθέσεις γίνονται ιδιαίτερα αισθητές, όταν έχουμε ήδη διαβάσει ένα βιβλίο και έχουμε βρει τα δυνατά και τα αδύναμα σημεία σύμφωνα με την δική μας γνώμη και μπούμε στον πειρασμό να διαβάσουμε όσα έχουν γράψει άλλοι. Δοκιμάστε το και με αυτήν την σειρά.
Βιβλιοπαρουσιάσεις εν είδει βιβλιοκριτικής και βιβλιοκριτικοί από χόμπυ
Η εποχή μας χαρακτηρίζετε συχνά από ένα φόβο για την αρνητική κριτική. Κάθε ενέργεια πρέπει να επιβραβεύεται. Όπως οι δάσκαλοι που βάζουν είκοσι σε όλα τα παιδάκια για να μην στεναχωρούνται. Οι κριτικές γίνονται για ενθάρρυνση και επιβράβευση μιας προσπάθειας κι όχι για την αξιολόγηση της. Διαγωνισμοί και βραβεύσεις από ανεπίσημους φορείς δίνουν απλόχερα από μια διάκριση σε κάθε έργο κι έπειτα ο κόσμος δεν τολμάει να αμφισβητήσει εύκολα ένα βραβευμένο έργο. Έρχονται μετά και οι βιβλιοπαρουσιάσεις που έχουν δημιουργήσει ένα νέο είδος κριτικής, κυρίως θετικής. Σε αυτές πολύ συχνά θεωρείτε ως σημαντικό επίτευγμα και μόνο η συγγραφή μιας ιστορίας και η έκδοσή της, ακόμη κι αν ξέρουμε ότι πολλά βιβλία πλέον προέρχονται από αυτοέκδοση.
Οι εισηγητές/τριες σε παρουσιάσεις των βιβλίων αναζητούν τα θετικά σημεία ενός έργου και προσπαθούν να πείσουν τους/τις επισκέπτες/τριες να αποκτήσουν αυτό το νέο υπέροχο βιβλίο. Πολύ συχνά οι ομιλητές/τριες είναι άνθρωποι του χώρου, δηλαδή άλλοι/ες συγγραφείς με το δικό τους αναγνωστικό κοινό, αναγνώστες/τριες του είδους, δημοφιλή πρόσωπα, δημοσιογράφοι και συγγραφείς ιστολογίων. Κάποιες φορές μια υποχρέωση τους φέρνει εκεί, μια ανάγκη για προσωπική προβολή ή συναναστροφή με άλλους βιβλιόφιλους.
Δεν ισχύει όμως πάντα αυτό. Κάποιοι αποφασίζουν να μιλήσουν για ένα βιβλίο σε μια παρουσίαση σε ένα ζεστό και φιλόξενο χώρο ή σε ένα κείμενο στο διαδίκτυο, είτε γιατί εκτιμούν τον/την δημιουργό ως άνθρωπο αλλά και το έργο του, είτε γιατί έχουν κάποια ιδιότητα, ή την κατάλληλη επιστημονική κατάρτιση για να μιλήσουν για το θέμα που πραγματεύεται, είτε γιατί πραγματικά διάβασαν το βιβλίο, εντυπωσιάστηκαν και το αγαπήσαν.
Εμπιστοσύνη στην δική σου κρίση
Το ερώτημα εάν μπορούμε λοιπόν να εμπιστευτούμε τις κριτικές βιβλίων που βρίσκουμε στο διαδίκτυο παραμένει ανοικτό, καθώς σε κάποιες περιπτώσεις γίνεται από υπεύθυνα άτομα και κάποιες άλλες κρύβουν σκοπιμότητες. Δεν είναι όλα όσα διαβάζουμε αναξιόπιστα, απλά δεν πρέπει να τα δεχόμαστε άκριτα. Πρέπει να αναλογιστούμε πρώτα από που προέρχεται η κριτική. Είναι κατάλληλο το πρόσωπο που γράφει να μας ενημερώσει; Η ιστοσελίδα κάνει σοβαρή δουλειά στον χώρο της λογοτεχνίας; Ποια είναι η πορεία του βιβλιοκριτικού μέσα στον χώρο; Ποιος/α μας συμβουλεύει; Ποιο είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώθηκε αυτή η κριτική; Είναι η προώθηση ενός βιβλίου ή μια προσπάθεια καταδίκης του για λόγους που δεν γνωρίζουμε; Είναι τεκμηριωμένη η άποψη ή γράφει απλώς για να γράψει κάτι; Εκφράζει αντικειμενική γνώμη; Ποιοι είναι οι λόγοι που οδήγησαν το πρόσωπο που γράφει να μας μιλήσει για αυτό. Μήπως είναι κάποιος/α που του/της αρέσει ευγενικά να επαινεί τους πάντες ή και κάποιος/α που αρέσκεται να γκρινιάζει; Όλα γύρω μας πρέπει να τα παρακολουθούμε με καθαρή κριτική σκέψη. Οι γνώσεις μας και η εμπειρία που αποκτούμε στην πορεία, είναι οι πιο σημαντικοί σύμβουλοι. Κάποια στιγμή καθαρίζει το τοπίο.
Όταν διαβάζουμε βιβλία που μας αρέσουν, ανακαλύπτουμε ότι έχουμε αρκετά κοινά ενδιαφέροντα με τους/τις συγγραφείς. Για αυτό μας μαγεύουν οι ιστορίες τους. Γιατί ξυπνούν κάτι μέσα μας. Ενεργοποιούν τις αναζητήσεις μας που μοιάζουν με τις δικές τους. Επιλέγουμε τα βιβλία σύμφωνα με τις αναγνωστικές μας ανάγκες και τις ανάγκες της ψυχής και του νου μας. Έτσι ακριβώς επιλέγουμε και τους/τις συμβούλους μας, κριτικούς βιβλίων, σύμφωνα με την ταύτιση των απόψεών μας για τα βιβλία.
Αναγνώστης/στρια ή συγγραφέας, εσύ απλά συνέχισε.
Η κριτική των βιβλίων δεν είναι εύκολη υπόθεση και η κριτική των κριτών της το ίδιο. Εάν γράφονται πάντα θετικά σχόλια για να αποφύγουν μια πιθανή κόντρα, αυτά δεν θα ωφελήσουν σε κάτι. Μια επίθεση στον/στην συγγραφέα για ένα βιβλίο που δεν μας άρεσε επίσης δεν έχει να προσφέρει κάτι. Η ουσία μένει πάντα στο γιατί θεωρούμε καλό ή κακό αυτό που διαβάσαμε, τι έχει εάν έχει να προσφέρει κάτι αυτό το βιβλίο.
Εάν κάτι δεν πάει καλά με την αγορά του επόμενου βιβλίου σας, μην βιαστείτε να κατηγορήσετε τον/την «βιβλιοκριτικό» που εμπιστευτήκατε. Την άποψη του/της σας είπε. Εκείνος/η διαβάζει για εκείνον/η και για τους δικούς του/της λόγους και εμείς διαβάζουμε για εμάς και τους δικούς μας λόγους. Απλά χρησιμοποιήστε την νέα εμπειρία που αποκτήσατε, επιλέξτε σοφότερα τα βιβλία και εκείνους που σας συμβουλεύουν στο μέλλον και συνεχίστε να διαβάζετε.
Εάν ένας/μια «βιβλιοκριτικός» δεν πει καλά λόγια για το βιβλίο σας, μην χάσετε περισσότερο χρόνο. Προβληματιστείτε αλλά πάντα συνεχίστε την συγγραφή. Ένας/μια συγγραφέας είναι ένας άνθρωπος σε εξέλιξη και στο τέλος θα κριθεί από το συνολικό έργο του/της και από την αγάπη των αναγνωστών και αναγνωστριών του/της. Θα κριθεί από το πόσο ουσιαστικό είναι το αποτύπωμα που θα αφήσει πίσω του/της.
Γιατί στην τελική, αυτό ξέρεις να κάνεις καλά, αυτό κάνε όλο και καλύτερα.
Αυτό έχεις ανάγκη. Συνέχισε να διαβάζεις, συνέχισε να γράφεις.
